AMELİYATHANE HEMŞİRELERİNİN ETİK BİLGİLERİ VE ETİK SORUN OLARAK GÖRDÜKLERİ DURUMLAR

Giriş: Ameliyathaneler, hastanın kontrolünün tamamen sağlık çalışanına bırakıldığı ortamlardır. Hemşirelerin bu ortamlarda etik olmayan davranışların farkında olmasının, hasta savunuculuğu rollerini yerine getirmeleri bakımından önemli olduğu bildirilmektedir. Amaç: Ameliyathane hemşirelerinin etik sorun olarak kabul ettikleri durumları inceleyerek, hasta savunuculuğu rollerine dikkati çekmektir. Yöntem: Tanımlayıcı nitelikteki çalışma, Sivas ili merkezindeki, Cumhuriyet Üniversitesi Araştırma ve Uygulama Hastanesi, Devlet Hastanesi ve Özel Anadolu Hastanesinde yapıldı. Bu hastanelerin ameliyathanelerinde çalışan toplam 69 hemşireden, 43’ü çalışmanın örneklemini oluşturdu. Bulgular: Çalışmadaki hemşirelerin 25’inin (% 58.1) 40 yaş üzerinde olduğu,  22’sinin (%51.2) 10 yılın üzerinde ameliyathanede çalıştığı, 23’ünün (%53.5) önlisans, 13’ünün (%27.9) lisans ve üstü eğitim aldığı belirlendi. Çalışmadaki hemşirelerin 41’i (% 95.3), etik konusunda bilgi aldığını ifade etti. Bu hemşirelerin 33’ü (% 76.7), eğitimin okulda verildiğini ve yeterli olduğunu bildirdi. Hemşirelerin 30’u (%69.8) “etiği” “meslek ahlakı kuralları” olarak tanımladı. Çalışmadaki 27 (% 62.8) hemşire, biyoetik ilkeleri bilmediğini, 6’sı (%14) zarar vermeme ve 7’si (%16.3) hastaya bilgi ve psikolojik destek sağlamayı bu ilkeler içinde gösterdi. Çalıştıkları ortamda 29 (%67.4) hemşire etik sorunla karşılaştığını bildirdi. Bu hemşirelerin 16’sı hasta mahremiyeti, 5’i hatalı uygulama, 4’ü hastanın durumu ile alay etme, 6’sı çalışan haklarına saygı konusunda yaşandıkları olumsuzlukları “etik sorun” olarak bildirdi. Bu sorunların çözümünde 13 hemşire hiçbir şey yapmadığını/ yapamadığını, 16 hemşire sadece sözlü uyarıda bulunduğunu belirtti. Etik sorunla karşılaştığını bildiren hemşirelerin tamamı, sorunlar karşısında çaresizlik, güvensizlik duyguları yaşadıklarını ifade ettiler. Hemşirelerin hastayla etkileşim konusunda düşünceleri incelendiğinde ise 32'si (% 74.4) bunu gerekli görmediğini bildirdi. Sonuç: Bu çalışmadaki hemşirelerin, temel etik bilgilerinin yetersiz olduğu, bu nedenle de hasta savunuculuğu konusundaki rollerinde etkin eylemler gösteremedikleri söylenebilir. Ancak bu bulgularının genellenebilmesi için, çalışmanın daha büyük gruplar üzerinde yapılması önerilmektedir. Anahtar sözcükler: Ameliyathane, etik, hemşire. GİRİŞ Etik, sağlık alanında önemi özellikle vurgulanan temel konu alanlarından biri olarak gösterilmektedir. Sağlık hizmetinin verildiği alanlar içerisinde özellikle ameliyathaneler, insan yaşamının tamamen bir başkasının kontrolüne bırakıldığı alanlar olduğuna dikkat çekilmektedir. Bu nedenle bu alanlardaki hizmetin verilmesi ve alınmasında (örn: öğrenci eğitimi, hasta tanı tedavi ve bakımı) etiğin, dikkate alınması ve öğretilmesi gereken bir kavram olduğu bildirilmektedir (Green 2000; Casterle, Izumi, Godfrey ve ark. 2008; Crigger 2008;Yıldırım 2008). Yapılan çalışmalar, ameliyathanelerde en çok etik ihlalin yaşandığı alanlar olarak: bilgilendirilmiş onamın alınma şekli, hasta izni alınmadan ameliyatlara gözlemci öğrenci alınması, sterilizasyon standartlarına uymama, yanlış hastaya ya da yanlış bölgeye cerrahi girişim uygulanması, cerrahi girişimin boyutlarına tek başına karar verme, yapılan bir hata karşısında doğruyu söyleyememe, işbirliğini reddetme, yetkiyi aşan kararlar alma, HIV gibi durumlarda ameliyatı yapmayı kabul etmeme, yeniden canlandırmanın yapılmaması gereken durumda işlemi yapma gibi durumlarla ile ilgili olduğu gösterilmektedir (Aslan, Vural ve Avcı 2003; Karaöz 2000).  Ameliyathane hemşirelerinin etik sorunları çabuk ve doğru olarak belirleyip hasta hakları konusundaki savunuculuğunu yerine getirebilmeleri için etik bilgi temeline sahip olmaları gerektiği bildirilmektedir. Çünkü, hemşirelerin etiğin teolojik ve deontolojik teorilerini ve zarar vermeme, otonomi, iyilik yapma, dürüstlük, adalet, gizlilik gibi ilkelerini bilmesinin karşılaştığı değer ile ilişkili problemlerin çözümünde yardımcı olacağı ileri sürülmektedir.  Hemşirelerin, ameliyathanede hasta savunuculuğu rolünü yerine getirmesi için yaşanan etik ikilem durumlarını tanıyabilmesi ve çözümleyebilmesi önemlidir. Hemşirelerin etik alandaki yeterliliği ve farkında oluşluğunun artırılması, karar verme sürecinde söz sahibi olmalarına yardım ederek, iş doyumlarını artıracaktır. Bu nedenle ameliyathane hemşirelerinin, temel etik bilgilerinin ve karşılaştıkları etik sorunların belirlenmesi, konuyla ilgili düzenlenecek hizmet içi eğitim programların yönlendirilmesine olanak sağlayabilir (Aslan, Vural ve Avcı 2003; Burden ve Saufl 2001;Dinç ve Görgülü 2002; Karaöz 2000, Woods 2005). GEREÇ VE YÖNTEM Araştırmanın Türü Araştırma, ameliyathane hemşirelerinin, temel etik bilgileri ve etik sorun olarak kabul ettikleri durumları inceleyerek, hasta savunuculuğu rollerine dikkati çekmek amacıyla yapılmış tanımlayıcı nitelikte bir çalışmadır. Araştırmanın Yapıldığı Yer Çalışma, Sivas ili merkezindeki, Cumhuriyet Üniversitesi Araştırma ve Uygulama Hastanesi, Devlet Hastanesi ve Özel Anadolu Hastanesinde yapıldı. Bu hastanelerin ameliyathanelerinde çalışan toplam 69 hemşirenin, gönüllü olan 43’ü çalışmanın örneklemini oluşturdu. Verilerin Toplanması Çalışmaya ait veriler, literatür ve klinik gözlemler doğrultusunda hazırlanmış anket formuyla toplandı. Hazırlanan formda, katılımcıların sosyo-demografik özelliklerini, temel etik bilgilerini, çalıştıkları ortamda etik sorun olarak karşılaştıkları sorunları belirlemeye yönelik açık ve kapalı uçlu sorular yer almaktadır. BULGULAR Bu bölümde tüm katılımcıların, sosyo-demografik özelliklerine, temel etik bilgilerine ve çalıştıkları ortamda etik sorun olarak karşılaştıkları bilgilere yer verilmektedir. Çalışmaya katılan bireylerin tanıtıcı özellikleri incelendiğinde; Hemşirelerin, 33’ünün (% 76.7) 30 yaş üzerinde olduğu,  23’ünün (% 53.5) ön lisans, 13’ünün (% 30.2) lisans ve üstü eğitim aldığı, 22’sinin (% 51.2) 10 yılın üzerinde ameliyathanede çalıştığı, belirlendi (Tablo 1). Tablo 1: Hemşirelerin bazı tanıtıcı özellikleri (N:43) Tanıtıcı özellikler Sayı % Yaş 19-29 30-39 40-49 50 ve üzeri 10 8 16 9 23.3 18.6 37.2 20.9 Eğitim Durumu Sağlık lisesi Ön lisans Lisans Yüksek lisans 7 23 12 1 16.3 53.5 27.9 2.3 Ameliyathanede çalışma yılı 1ay- 1 yıl 1.5- 5 yıl 5.5- 10 yıl 10 yılın üzeri 5 7 9 22 11.6 16.3 20.9 51.2 Toplam 43 100.0 Tablo 2: Ameliyathane hemşirelerinin temel etik bilgileri ve etik sorun olarak gördükleri durumlar (N:43) Etik Bilgiler ve Karşılaşılan Etik Sorunlar Sayı % Etik Bilgi Alma Durumları Evet Hayır 41 2 95.3 4.7 Etik Bilgi Aldıkları Kaynaklar Örgün eğitim esnasında Hizmet içi eğitimlerde 33 10 76.7 23.3 Etik Tanımları* Meslek ahlakı kurallarıdır Ahlak kurallarına göre doğru olarak kabul ettiğimiz her şeydir Hak ve özgürlüğe saygıdır Genel ahlak kurallarıdır Empati becerisidir Hastayı bilgilendirmedir 30 27 7 3 2 1 69.8 62.8 16.3 7.0 4.7 2.3 Biyoetik İlkeleri Bilme Durumları* Bilmiyorum Hastaya bilgi ve psikolojik destek sağlamaktır Zarar vermemedir Hasta mahremiyetine saygıdır Adaletli olmaktır 27 7 6 2 1 62.8 16.3 14.0 4.7 2.3 Karşılaştıkları ve Etik Sorun Olarak Bildirdikleri Durumlar (n:29)* Ameliyat masasında hastanın gizliliğine özen gösterilmemesi Çalışanların haklarına saygısızlık** Hatalı uygulama (steriliteye uymama, ilaç hatası,..) Hastanın durumu, görüntüsü ile alay etme Ameliyata doktorun alkollü gelmesi Ameliyat esnasında kavga ederek işlem bitmeden ortamı terk etme 16 6 5 4 1 1 55.2 20.7 17.2 13.8 3.4 3.4 Yaşadıkları Etik Sorunun Çözümü İçin Girişimleri (n:29) Sözlü uyarıda bulunma Hiçbir şey yapmama/ yapamama 16 13 55.2 44.8 Etik Sorun Karşısında Yaşadıkları Duygular (n:29) Çaresizlik Güvensizlik Yetersizlik Değersizlik Diğer (öfke, suçluluk,...) 29 29 13 12 4 100 100 44.8 41.4 13.8 Ameliyathanedeki Hastayla Etkileşim Konusundaki Düşünceleri* Olumlu görüşler Hasta hakkıdır Hastanın stresini azaltır Olumsuz görüşler Zaman ve uygun ortam olmadığı için gerekli değil Genelde anestezide karşılaşıldığından etkileşim kurulamaz 11 11 32 11 25.6 25.6 74.4 25.6 *Birden fazla cevap verilmiştir. ** Çalışma saatlerine uyulmaması, nöbetlerin dengesiz dağılımı gibi örnekler yer almaktadır. Tablo 2’de,  ameliyathane hemşirelerinin, etik konusunda bilgileri ve çalıştıkları ortamda etik sorun olarak gördükleri durumlar yer almaktadır. Çalışmadaki hemşirelerin 41’i (% 95.3), etik konusunda bilgi aldığını ifade etti. Bu hemşirelerin 33’ü (% 76.7), eğitimin okulda verildiğini bildirdi. Hemşirelerin 30’u (% 69.8) “etiği” “meslek ahlakı kuralları” ve 27’si (% 62.8) “ahlak kurallarına göre doğru olarak kabul edilen her şey” olarak tanımladı. Çalışmadaki hemşirelerin 27’si (% 62.8), biyoetik ilkeleri bilinmediğini, 7’si (% 16.3) hastaya bilgi ve psikolojik destek sağlamayı ve 6’sı (% 14) zarar vermemeyi bu ilkeler içinde gösterdi. Çalıştıkları ortamda, 29 hemşire (% 67.4) etik sorunla karşılaştığını bildirdi. Bu hemşirelerin 16’sı (% 55.2) hastanın gizliliğine, 6’sı (% 20.7) çalışan haklarına saygı konusunda yaşadıkları olumsuzlukları, 5’i (% 17.2) hatalı uygulama, 4’ü (% 13.8) hastanın durumu ile alay edilmesini “etik sorun” olarak bildirdi. Bu sorunların çözümünde 16 hemşire (%55.2) sadece sözlü uyarıda bulunduğunu, 13 hemşire (% 44.8) hiçbir şey yapmadığını/ yapamadığını belirtti. Etik sorunla karşılaştığını bildiren hemşirelerin tamamı, sorunlar karşısında çaresizlik, güvensizlik duyguları yaşadıklarını ifade ettiler. Hemşirelerin hastayla etkileşim konusunda düşünceleri incelendiğinde ise; hastayla iletişimin hasta hakkı olduğu (% 25.6) ve hastayı rahatlattığını (% 25.6) bildirilmesine karşın 32'si (% 74.4) zaman ve uygun ortam olmadığı için bunu gerekli görmediğini bildirdi. TARTIŞMA Bu çalışmada, ameliyathane hemşirelerinin etik kavramını “meslek ahlakı kuralları” ve “ahlak kuralları doğrultusunda doğru olarak kabul edilen her şey” olarak tanımlamaları etiğin tanımlayıcı, analiz edici ve kuralcı alanlarını yansıtmamaktadır. Literatürde, her ne kadar etik ahlakı konu alan bir disiplin olarak bildirilse de, etiğin bir “öznelci değerler felsefesi”  olduğuna vurgu yapılmaktadır. Değerler yaklaşımı da, insanın tutum ve davranışlarına ilişkin benimsenen içsel beğeni ve onayları yönüyle, ahlakın toplumdan topluma çok az değişim gösteren özelliğinden, farkını ortaya koymaktadır. Kısacası her olayın sadece ahlak kuralları ile değerlendirilemeyeceğine vurgu yaparak değer ve ikilemlerden söz edilmektedir (Casterle, Izumi ve Godfrey v ark. 2008; Karaöz 2000). Yıldırım’ın (2008) hekim ve hemşireler üzerinde yaptığı çalışmada, etik kavramının her iki grupta da  ahlak kavramını çağrıştırdığı, ancak, hemşirelerin hekimlere göre etiği ahlak kavramıyla daha az özdeş gördüğünü bildirilmiştir. Yıldırımın ulaştığı bulgu, bu çalışmanın bulgularıyla benzerlik göstermemektedir. Çalışmadaki hemşirelerin biyoetik ilkeleri bilmemeleri, karşılaşılan sorunların çözümünde, sadece toplumun kabul ettiği ahlak kurallarının etkisini daha ağır hissedebileceklerini düşündürmektedir. Oysa biyoetik ilkelerin, sağlık çalışanlarının karşılaştıkları ikilemleri yorumlamalarına ve sistematik olarak analiz etmelerine yardımcı olduğu ileri sürülmektedir (Crigger 2008; Karaöz 2000; Woods 2005). Konuyla ilgili literatür bilgileri incelendiğinde, hemşirelerin etik ilkeleri yeterince tanımadıkları ve etik sorunlar karşısında pasif kaldıkları bildirilmektedir (Algıer ve Erka 2002; Aslan, Vural ve Avcı 2003; Casterle, Izumi ve Godfrey ve ark. 2008). Green (2000), çalışmasında ameliyathane hemşirelerinin etik sorunları tanımlamalarının hasta haklarını savunma rollerini yerine getirmede önemli olduğunu bildirmiştir. Aslan ve ark. (2003), moral ikilemlerin çözümünde, temel etik ilkelerin bilinmesinin hemşirelere rehberlik edeceğini ileri sürmüştür. SONUÇ VE ÖNERİLER Bu çalışmadaki hemşirelerin etik ilkeleri bilmediği ve hasta savunuculuğu konusundaki rollerinde yetersiz kaldıkları söylenebilir.  Sonuçlar doğrultusunda; Bulgularının genellenebilmesi için, çalışmanın daha büyük gruplar üzerinde devam ettirilmesi, Çalışmanın yapıldığı yerdeki hemşirelerin tıp etiği ile ilgili temel kavramlar konusundaki bilgi düzeyinin arttırılması için mezuniyet sonrası eğitim programlarından geçirilmesi önerilmektedir. KAYNAKLAR 1. Algıer, L., Erka, S. (2002). Ameliyathane hemşireliğinin etik yönleri. Ulusal Cerrahi Kongresi Kitabı. 2. Aslan, Ö., Vural, H., Avcı, P.Y. (2003). Ameliyathane hemşirelerinin etik sorunlara yönelik yaklaşımlarının belirlenmesi. 45(2):147-52. 3. Burden, N., Saufl, N. (2001). Perianesthesia standards for ethical practice. JPN. 16 (1). 2-5. 4. Casterle, B.D., Izumi, Ş., Godfrey, N.S., Denhaerynck, K. (2008). Nurses’ responses to ethical dilemmas in nursing practice: meta-analysis. JAN. 63&6):540-49. 5. Crigger, N.J. (2008). Towards a viable and just global nursing ethics. Nursing Ethics. 15(1): 17-27. 6. Dinç, L., Görgülü, L.S. (2002). Teaching ethics in nursing. Nursing Ethics. 9(3): 259-68. 7. Green, C. (2000). Ethical issues in perianesthesia nursing.  JPN. 15(4) 229-36. 8. Karaöz, S.  (2000). Cerrahi hemşireliği ve etik. CÜ. HYO Dergisi. 4(1).1-8. 9. Yıldırım, G. (2008). Sağlık profesyonellerinin etik kavramından anladıkları ve kuramsal etik çalışması yapanlardan beklentileri. Doktora Tezi. Çukurova Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Deontoloji ve Tıp Tarihi Anabilim Dalı. 10. Woods, M. (2005). Nursing ethics education: are we really delivering the good(s)? Nursing Ethics. 12(1): 5-18.